Na skutek AI przybiera na sile epidemia samotności

15 października to dzień prezentacji wyników najnowszego raportu Instytutu Humanites „Między samotnością a innowacją. Człowiek i gospodarka w świecie AI”. Jakie są wnioski z tego opracowania?

Wnioski są alarmujące zarówno dla nas jako instytutu, jak i dla ludzkości. Pokazują, jak błyskawicznie postępuje proces familiaryzacji ze sztuczną inteligencją. Nie traktujemy jej już wyłącznie jako narzędzia wykorzystywanego w pracy, ale pozwalamy, by wkraczała w najbardziej intymną sferę, w przestrzeń naszych międzyludzkich relacji. Z naszych badań wynika, że co trzecia osoba woli rozmawiać o swoich problemach z AI niż z drugim człowiekiem. Co więcej, 20 proc. badanych już rozmawia z nią o swoich trudnościach regularnie – przynajmniej raz w tygodniu.

Czy to oznacza, że sztuczna inteligencja, która niesie ze sobą wiele korzyści, ma swoje drugie, bardziej mroczne oblicze?

Tak. Chodzi o zjawisko samotności, które bardzo mocno wybija się w tych danych. Data 15 października nie jest przypadkowa, tego dnia podsumowujemy 15. edycję naszej akcji „HumanBE ‒ Dwie godziny dla rodziny / dla człowieka”. Jako pierwsza organizacja w Polsce, w Europie i jedna z pierwszych na świecie zwróciliśmy uwagę na kryzys więzi i samotność. Od lat monitorujemy to zjawisko. Samotność utożsamiamy często wyłącznie z jednoosobowymi gospodarstwami domowymi. Ich odsetek w Polsce rzeczywiście rośnie – z nieco ponad 20 proc. jeszcze kilka lat temu do ok. 35 proc. obecnie według ostatnich danych GUS. Badania pokazują jednak coś więcej: to, że czujemy się samotni w pracy, a także mieszkając w jednym domu z rodziną. Żyjemy coraz częściej obok siebie, a nie razem. Pytaliśmy m.in. o to, jak często jemy wspólnie posiłki, jak często się przytulamy czy rozmawiamy z drugim człowiekiem, a nie z maszyną. We wszystkich tych wymiarach postępuje alienacja społeczna. Pandemia była zaledwie katalizatorem, który ujawnił skalę problemu istniejącego znacznie wcześniej. Dziś w naszą akcję jest włączone ponad 4 tys. firm, instytucji i samorządów z ponad 50 krajów.

Jakie przełożenie ma ta epidemia samotności na polską gospodarkę?

Światowe Forum Ekonomiczne wskazywało już kilka lat temu, że samotność jest źródłem chorób cywilizacyjnych, uderzającym w zdrowie fizyczne i psychiczne. Z kolei w ubiegłym roku nastąpił przełom. Firma analityczna Gartner po raz pierwszy wpisała samotność na listę 10 kluczowych ryzyk biznesowych, obok takich kwestii jak cyberbezpieczeństwo. Dotychczas traktowano ją wyłącznie jako problem społeczny. Dziś samotność dotyka średnio co trzeciej osoby, a w grupie do 30. roku życia ponad 60 proc. populacji. To nie tylko wyzwanie demograficzne. Badania dowodzą, że fundamentem tworzenia innowacji jest zdolność do współpracy, wymiany myśli, zderzania poglądów i dzielenia się informacją. Jeśli zatracamy zdolność komunikacji i bezpośredniego kontaktu, odcinamy się od rozwoju.

Czy pracodawcy w Polsce dostrzegają już te powiązania, czy na razie widzą jedynie brak ludzi przy biurkach?

Większość pracodawców dostrzega przede wszystkim sam brak pracowników w biurze i uważa pracę wyłącznie w trybie zdalnym za coś szkodliwego, nie zawsze łącząc to wprost ze zjawiskiem samotności. Chcielibyśmy wierzyć, że za nakazami powrotu do biur stoi troska o długoterminowe skutki alienacji. W praktyce firmy reagują głównie na spadek zaangażowania, efektywności, zanik ciągłości działania oraz erozję kultury organizacyjnej – tego niewidzialnego spoiwa sprawiającego, że jeden plus jeden daje więcej niż dwa. Biznes, zarówno w modelu B2B, jak i B2C, opiera się na relacjach, zaufaniu i lojalności. Trudno o nie dbać na zewnątrz, jeśli nie kultywuje się ich wewnątrz organizacji. Co ciekawe, w tym roku do naszej akcji dołączyło 700 nowych podmiotów, w tym wielkie korporacje oraz samorządy dużych miast, które bezpośrednio widzą wpływ samotności i problemów demograficznych na rozwój swoich regionów. Zdarza się nam zauważyć, że w mediach ekonomicznych tematyka więzi międzyludzkich bywa spychana do działów społecznych lub lifestyle’owych. A przecież relacje to twarda ekonomia.

Zobacz również

Sztuczna inteligencja przyniosła szczególną rewolucję

Zapisz na później

Co zatem mogą robić organizacje, by przeciwdziałać alienacji i sprawić, by transformacji technologicznej towarzyszyła społeczna?

Kluczowe pytanie brzmi, czy zatrudniamy człowieka, czy jedynie pracownika? Zatrudniając człowieka, dostrzegamy jego wielowymiarowość, czyli sferę emocjonalną, potrzebę więzi, przynależności i bycia zauważonym. Jeśli zatrudniamy wyłącznie pracownika, traktujemy go jak kontrakt na zasób mięśni bądź mózgu. Możemy budować nowoczesne, ergonomiczne biura, w których ludzie nadal czują się samotni, zredukowani do roli trybika, pozbawieni poczucia sensu i wpływu. Mamy w tym roku 30. rocznicę słynnego kwestionariusza Q12 Instytutu Gallupa, badającego czynniki decydujące o długowieczności firm i stabilności ich wyników. Wśród 12 pytań nie ma wskaźników czysto finansowych. Pytano m.in. o godność, poczucie sensu oraz o to, czy pracownik ma w pracy przynajmniej jednego bliskiego przyjaciela. Z badań Gallupa oraz trwających prawie 80 lat badań Uniwersytetu Harvarda wynika, że to jakość relacji decyduje o naszej energii życiowej, motywacji, a nawet o długości życia.

Wielu pracowników stawia jednak silny opór przed powrotem do biur. Z czego on wynika?

Często się uważa, że chodzi wyłącznie o elastyczność i wygodę. Pogłębione analizy pokazują jednak coś innego: za oporem stoi lęk przed bliskością, ponownym wejściem w relacje i ekspozycją na ocenę. Badania nad funkcjonowaniem mózgu wskazują, że w sferze emocjonalnej połączenia neuronalne nie tworzą się na stałe. Z jazdą na rowerze jest tak, że gdy raz się jej nauczymy, synapsy utrwalają umiejętność na całe życie. W relacjach emocjonalnych brak kontaktu sprawia, że ścieżki zarastają niczym nieuczęszczany szlak w lesie. Powrót po okresie alienacji bywa źródłem lęku przed rozmową, który potęguje permanentna ocena w mediach społecznościowych.

Pracodawcy odpowiadają na to rozbudową benefitów – modne stają się pakiety wsparcia psychologicznego.

Przeszliśmy drogę od owocowych czwartków do powszechnie oferowanych pakietów psychologicznych, ale sedno tkwi w relacji człowiek–człowiek i postawie kadry zarządzającej.

Nie nauczymy niczego wykładami, lecz przykładem. Słyszę od studentów dramatyczne relacje, że nikt nie odpowiada na ich aplikacje rekrutacyjne, nikt nie daje obiecanego feedbacku, czują się niewidzialni. Jeśli liderzy nie stworzą kultury szacunku, zaufania i bezpiecznej przestrzeni do wyrażania opinii, żadne benefity nie pomogą. Aby wesprzeć firmy, wspólnie z Uniwersytetem Warszawskim opracowaliśmy narzędzie HumanLink dostępne na naszej stronie, pozwalające na autodiagnozę sieci społecznych w organizacji za pomocą badania rozpiętości, jakości i częstotliwości relacji zawodowych i prywatnych. Czas stanąć przed lustrem i sprawdzić, na ile człowiek jest u nas podmiotem, a na ile tylko zasobem. Już Zygmunt Bauman pisał, że konsument zastąpił człowieka, sprowadzając nas do roli kliku, produktu, źródła danych. Pora przywrócić nam jako ludziom podmiotowość, a w konsekwencji relacjom należne im miejsce w biznesie i życiu.

PAO

ROZMOWY I DEBATY MOŻNA OBEJRZEĆ NA CYFROWA-GOSPODARKA.GAZETAPRAWNA.PL